Việc Hà Nội công bố kế hoạch thí điểm hạn chế xe máy chạy xăng từ ngày 1/7/2026 đã đánh dấu một bước chuyển quan trọng: câu chuyện chuyển đổi giao thông xanh không còn nằm trên giấy hay trong các chiến lược dài hạn, mà đã bắt đầu tác động trực tiếp đến đời sống đô thị. Đáng chú ý, khu vực được lựa chọn để thí điểm đầu tiên là Vành đai 1 – tuyến giao thông lõi của nội đô, nơi tập trung mật độ dân cư cao, hệ thống trường học, bệnh viện và các chức năng đô thị quan trọng. Chính lựa chọn này khiến chính sách nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh luận, bởi nó không chỉ mang ý nghĩa thử nghiệm kỹ thuật mà còn tác động trực diện tới sinh hoạt hằng ngày của hàng trăm nghìn người.
Về bản chất, việc hạn chế rồi tiến tới cấm xe xăng không xuất phát từ tình trạng quá tải hay ô nhiễm cục bộ của một tuyến đường riêng lẻ, mà nằm trong chiến lược chuyển đổi lớn của Chính phủ nhằm giảm phát thải và thực hiện cam kết Net Zero 2050. Trong gần một thập kỷ qua, chính sách giao thông xanh tại Việt Nam đã đi từ giai đoạn cảnh báo ô nhiễm không khí, siết tiêu chuẩn khí thải, sang giai đoạn đặt mục tiêu giảm phát thải mang tính bắt buộc. Tuy nhiên, cho đến gần đây, các biện pháp vẫn thiếu mốc thời gian ràng buộc. Việc ban hành lộ trình với các mốc cụ thể từ 2025 đến 2030 đã biến định hướng thành kế hoạch hành động, buộc hệ thống giao thông đô thị phải bước vào giai đoạn chuyển đổi thực chất.
Trong bối cảnh đó, việc lựa chọn Vành đai 1 làm điểm thí điểm đầu tiên mang tính toán chiến lược rõ rệt. Đây là tuyến đường phản ánh đầy đủ nhất áp lực giao thông của Hà Nội: lưu lượng giờ cao điểm rất lớn, xe máy chiếm tỷ trọng áp đảo, các luồng di chuyển đa dạng từ đi làm, đi học, đi khám chữa bệnh đến sinh hoạt thường nhật. Chính quyền kỳ vọng rằng nếu chính sách có thể vận hành tại khu vực “khó nhất”, thì dữ liệu thu được sẽ đủ độ tin cậy để điều chỉnh và mở rộng ra các vành đai tiếp theo. Nói cách khác, Vành đai 1 được coi như một “phòng thí nghiệm đô thị” cho quá trình chuyển đổi phương tiện.
Tuy nhiên, chính sự nhạy cảm đó cũng biến quyết định này thành một con dao hai lưỡi. Vành đai 1 không chỉ là trục giao thông mà còn là mạch sống của nội đô. Mọi thay đổi trên tuyến này đều kéo theo hiệu ứng lan tỏa sang các khu dân cư lân cận. Trong khi đó, hệ thống đường vòng tránh và các tuyến phố bao quanh hiện đã quá tải ngay cả khi chưa có bất kỳ hạn chế nào. Việc dồn thêm lưu lượng phương tiện ra ngoài vành đai trong giờ cao điểm tiềm ẩn nguy cơ làm trầm trọng hơn tình trạng ùn tắc, thay vì giảm áp lực giao thông tổng thể.
Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ các phương án thay thế cho xe máy xăng hiện vẫn chưa đủ vững chắc. Giao thông công cộng, dù được đầu tư mở rộng, vẫn chưa bao phủ hiệu quả khu vực Vành đai 1; các tuyến metro còn hạn chế, xe buýt chưa đạt độ tin cậy và tiện lợi cần thiết để trở thành lựa chọn chính. Tỷ lệ người dân sử dụng giao thông công cộng tại Hà Nội vẫn ở mức thấp, cho thấy khoảng cách lớn giữa kỳ vọng chính sách và thực tế hành vi đi lại.
Xe máy điện, phương án được xem là trụ cột thay thế trong ngắn và trung hạn, cũng đang đối mặt với nhiều rào cản. Những lo ngại về an toàn pin, nguy cơ cháy nổ, thiếu hạ tầng sạc tại chung cư cũ và nhà ống, cùng chi phí đầu tư ban đầu cao khiến nhiều người dân chưa sẵn sàng chuyển đổi. Đặc biệt, với những người vừa mua xe xăng trong vài năm gần đây hoặc những nhóm lao động có cường độ di chuyển cao, việc chuyển sang xe điện vào thời điểm này tạo ra cảm giác bị ép thay đổi khi điều kiện chưa đủ chín muồi.
Có thể thấy, Nhà nước không đứng ngoài những lo ngại đó. Quy mô đầu tư công cho giao thông trong những năm gần đây tăng mạnh, với trọng tâm là metro, buýt điện, hạ tầng trung chuyển và mạng lưới trạm sạc. Nhiều chính sách ưu đãi tài khóa cho xe điện cũng đã được triển khai. Tuy nhiên, các dự án hạ tầng lớn đều cần thời gian để hoàn thiện và phát huy hiệu quả, trong khi lộ trình hạn chế xe xăng đang tiến rất nhanh.
Vì vậy, câu hỏi then chốt không nằm ở mục tiêu giảm phát thải – vốn đã có sự đồng thuận xã hội tương đối cao – mà ở nhịp độ và cách thức triển khai. Khi phương tiện thay thế chưa đủ mạnh và hạ tầng chưa hoàn chỉnh, việc thí điểm tại tuyến nhạy cảm nhất của nội đô có thể tạo ra áp lực lớn lên đời sống đô thị. Vành đai 1 vì thế trở thành phép thử không chỉ cho chính sách cấm xe xăng, mà còn cho năng lực điều phối, chuẩn bị và chia sẻ gánh nặng chuyển đổi giữa Nhà nước và người dân.
